काठमाडौं । फाल्गुण कृष्ण चतुर्दशी—रात जसलाई हिन्दु धर्मग्रन्थहरूले अत्यन्त पवित्र समयका रूपमा वर्णन गरिएको छ । यही रातलाई ‘महाशिवरात्रि’ भनिन्छ । आज देशभरका शिवालयहरूमा बिहानैदेखि घण्टनाद, धूप–दीप र ‘ॐ नमः शिवाय’को गुञ्जनसँगै भक्तजनको विशाल उपस्थिति देखिएको छ ।

महाशिवरात्रि केवल एक पर्व मात्र होइन; यो शिवतत्वलाई आत्मसात् गर्ने, आत्मसंयम र जागरणको साधना गर्ने दिन हो । शिवलाई सृष्टि–स्थिति–संहारको चक्रमा ‘संहारकर्ता’का रूपमा चिनिए पनि त्यो संहार विनाशको प्रतीक होइन, बरु पुनर्जन्म र नवसिर्जनको आधार हो । त्यसैले शिवरात्रि अन्धकारमाथि चेतनाको विजयको प्रतीक मानिन्छ ।

शिवरात्रि वास्तवमा के हो ?

‘शिवरात्रि’ शब्द दुई भागबाट बनेको छ—‘शिव’ अर्थात् कल्याणकारी चेतना, र ‘रात्रि’ अर्थात् अज्ञानको अन्धकार । धार्मिक मान्यताअनुसार फाल्गुण कृष्ण चतुर्दशीको मध्यरातमा शिवतत्व अत्यन्त शक्तिशाली रूपमा प्रकट हुन्छ । पुराणहरूमा कालरात्रि, मोहरात्रि, सुखरात्रि र शिवरात्रि गरी चार विशेष रात्रिको उल्लेख पाइन्छ, जसमा शिवरात्रिलाई सर्वोच्च आध्यात्मिक ऊर्जाको रात भनिएको छ ।

किंवदन्तीअनुसार यही रात भगवान् शिवले ताण्डव नृत्य गर्नुभएको, या पार्वतीसँग विवाह गर्नुभएको, वा ज्योतिर्लिङ्ग रूपमा प्रकट हुनुभएको विश्वास गरिन्छ । विभिन्न परम्परामा कथा फरक–फरक भए पनि मूल सन्देश एउटै छ—आत्मजागरण र संयम ।

आस्थाको केन्द्रमा पशुपतिनाथ

महाशिवरात्रिको अवसरमा काठमाडौंको पशुपतिनाथ मन्दिर क्षेत्रमा बिहानैदेखि भक्तजनको अपार भीड लागेको छ । स्वदेशी मात्र होइन, छिमेकी भारतबाट समेत हजारौं श्रद्धालु दर्शनका लागि नेपाल आएका छन् ।

त्यस्तै भक्तपुरस्थित डोलेश्वर महादेव मन्दिर, ललितपुरका कुम्भेश्वर मन्दिर र सन्तानेश्वर महादेव मन्दिर, सिन्धुपाल्चोकको फटकेश्वर महादेव मन्दिर तथा सिन्धुलीको कुशेश्वर महादेव मन्दिर लगायत देशभरका शिवालयमा विशेष पूजाआराधना भइरहेको छ ।

नदी, तलाउ वा पवित्र जलाशयमा स्नान गरी व्रत बस्ने, बेलपत्र, धतुरो, अक्षता र दूध चढाउने परम्परा छ । भक्तजन दिनभर उपवास बस्ने र रातभर जाग्राम बसी भजन–कीर्तन गर्ने गर्छन् । यो जागरण केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई आत्मनियन्त्रण र मनशुद्धिको अभ्यास मानिन्छ ।

सुरक्षाको विशेष व्यवस्था

महाशिवरात्रिको अवसरमा काठमाडौं उपत्यका प्रहरी कार्यालयले करिब चार हजारभन्दा बढी सुरक्षाकर्मी परिचालन गरेको जनाएको छ । मन्दिर परिसर र भीडभाड हुने स्थानहरूमा विशेष सुरक्षा व्यवस्था मिलाइएको छ, ताकि श्रद्धालुहरूले सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा दर्शन गर्न सकून् ।

शिवतत्वको सन्देश

शिव जटाधारी, भस्मधारी र विषपान गर्ने देवता मात्र होइनन् । उहाँ त्याग, तपस्या, समता र करुणाका प्रतीक हुनुहुन्छ । समुद्रमन्थनका क्रममा निस्किएको विष निलेर संसारलाई बचाएको प्रसंगले शिवलाई ‘नीलकण्ठ’ बनायो । यसले मानव जीवनमा सहिष्णुता र जिम्मेवारीको शिक्षा दिन्छ ।

शिवरात्रि हामीलाई बाह्य आडम्बरभन्दा आत्मशुद्धि महत्त्वपूर्ण छ भन्ने सन्देश दिन्छ । अन्धकारमय रातमा दीप प्रज्वलन गर्नु भनेको भित्रको अज्ञान हटाई चेतनाको प्रकाश फैलाउनु हो ।

निष्कर्ष

महाशिवरात्रि केवल एक दिनको उत्सव होइन; यो आत्मअनुशासन, संयम र सकारात्मक रूपान्तरणको अवसर हो । मन्दिरमा भीड लाग्नु मात्र यसको सार होइन—शिवतत्वलाई जीवनमा उतार्नु यसको वास्तविक महिमा हो ।

आज जब देशभर ‘हर हर महादेव’को नारा गुञ्जिरहेको छ, त्यो केवल धार्मिक उद्घोष होइन; त्यो मानव जीवनलाई सत्यमार्गमा डोर्याउने आध्यात्मिक आव्हान पनि हो ।

महाशिवरात्रिले सबैमा शान्ति, सद्भाव र आत्मजागरणको ऊर्जा प्रदान गरोस्। हर हर महादेव !