काठमाडौं । नेपाल र चीनबीचको व्यापारिक असन्तुलन र अलपत्र परेका सम्झौताहरूले नेपाललाई ठूला आर्थिक अवसर गुमाउन बाध्य बनाएको छ । नेपालले वार्षिक रूपमा चीनबाट ठूलो मात्रामा आयात गर्ने भएपनि निर्यातको अवस्था अत्यन्त कमजोर छ ।

मुख्य समस्या :

व्यापार असन्तुलन

आर्थिक वर्ष २०८०-८१ मा नेपालले चीनबाट २ खर्ब ९८ अर्बको आयात गर्दा २ अर्ब ५८ करोडको मात्र निर्यात गर्यो । आयात र निर्यातको अनुपात १ः१२६ रहेको छ, जुन चिन्ताजनक छ ।

कार्यान्वयनमा कमी

१. २०७२ मा भएको पारवहन सम्झौता चीनका बन्दरगाह प्रयोग गरी तेस्रो मुलुकसँग व्यापार गर्न सक्षम बनाउने महत्वपूर्ण सम्झौता थियो । तर, यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन ।

२. केरुङ–काठमाडौं रेलमार्ग, पेट्रोलियम भण्डारण र अरनिको राजमार्ग स्तरोन्नतिका सहमतिहरू पनि पूर्ण रूपमा निष्क्रिय छन् ।

गुणस्तर र निर्यातको समस्या

१. नेपालले चीनलाई निर्यात गर्ने बस्तुमा विविधता र गुणस्तरको कमी छ ।

क) चिया, घाँस, र भैँसीको प्रशोधित मासु निर्यातका प्रतिबद्धता कार्यान्वयनमा चुनौतीपूर्ण बनेका छन् ।
ख) पूर्वाधार र नीतिगत अड्चन : रसुवागढी–स्याफ्रुबेसी सडक मर्मत, हिल्सामा पक्की पुल र अन्य पूर्वाधार निर्माणमा प्रगति शून्य छ ।

ग) चीनसँग सहमत भएका धेरै योजना व्यवहारिक र आर्थिक सहयोगको अभावले कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन् ।

समाधानका उपाय

१. सम्झौताहरू कार्यान्वयनमा जोड : पारवहन सम्झौतामा चीनका बन्दरगाहहरूको प्रयोगको स्पष्ट कार्यान्वयन योजना आवश्यक छ ।

२. केरुङ–काठमाडौं रेलमार्ग र अन्य पूर्वाधार परियोजनाहरू प्राथमिकताका साथ अघि बढाइनुपर्छ ।

३. निर्यातको विविधीकरण र गुणस्तर सुधार  : नेपालले चीनको ठूलो बजारलाई लक्षित गरी कृषि, हस्तकला, र अन्य स्थानीय उत्पादनहरूको गुणस्तर सुधार गर्दै प्रतिस्पर्धी मूल्यमा निर्यात गर्नुपर्नेछ ।

४. रणनीतिक साझेदारी : चीनसँगको सहकार्यलाई केवल सम्झौतामा सीमित नराखी त्यसको परिणाममुखी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्न सरकार र निजी क्षेत्रको सहकार्य आवश्यक छ ।

५. प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणमा प्राथमिकता : आगामी भ्रमणमा पारवहन सम्झौता र अन्य पूर्वाधार योजनाहरू पुनः सक्रिय बनाउन ठोस प्रस्ताव र समयसीमा निर्धारण गर्नुपर्नेछ ।

निष्कर्ष

नेपालको आर्थिक सम्भावनालाई उपयोग गर्न चीनसँगको व्यापारिक सम्बन्धलाई सन्तुलित र परिणाममुखी बनाउनु अत्यावश्यक छ । यसका लागि सरकारको स्पष्ट नीति र दृढ इच्छाशक्ति महत्वपूर्ण छ ।