नेपालले यस वर्ष सर्वाधिक धान उत्पादन गर्न सफल भएको छ। ५९.५५ लाख मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको तथ्यांकले अघिल्लो वर्षभन्दा ४ प्रतिशत वृद्धि देखाएको छ। उत्पादन वृद्धि भए पनि वार्षिक ६७ लाख टन धानको माग पूरा गर्न अझै ७.५ लाख टन अपुग छ।

उत्पादन वृद्धि गर्ने मुख्य कारणहरू:

1.मौसम अनुकूलता: समयमै सुरु भएको मनसुनले रोपाईका लागि उत्तम अवस्था सिर्जना गर्‍यो।

2.उन्नत बिउ र मलको प्रयोग: हाइब्रिड बिउबिजन र रासायनिक मलको सहज आपूर्तिले उत्पादन सुधार गर्‍यो।

3.प्रभावकारी व्यवस्थापन: क्षेत्रफल घटे पनि उत्पादन दरमा सुधार।

धान उत्पादनको अवस्था:

•यो वर्ष १४ लाख २० हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा धान रोपाइँ भएको थियो, जुन गत वर्षभन्दा १८ हजार हेक्टर कम हो।

•क्षति: असोजको बाढीले ६५,३०० हेक्टर जमिनको धान बाली नष्ट गर्‍यो।

प्रदेशगत उत्पादन विवरण:

प्रदेश धान उत्पादन (टन)

मधेश १४,८०,८३०

कोशी १४,६६,५००

लुम्बिनी १३,६४,०३१

सुदूरपश्चिम ६,३६,२१२

बागमती ४,९८,६६२

गण्डकी ३,७९,०३१

कर्णाली १,३०,१९१

बागमती, गण्डकी, र कर्णाली प्रदेशमा गत वर्षभन्दा कम उत्पादन भएको छ।

आत्मनिर्भरता अझै चुनौतीपूर्ण

नेपालले धान र चामल आयातमा ठूलो रकम खर्च गर्दैछ:

•५ महिनामा ६ अर्ब ५ करोडको धान र ६ अर्ब ७३ करोडको चामल आयात।

•उत्पादन सुधार भए पनि वार्षिक माग पूरा गर्न धानको आयात अनिवार्य छ।

धान उत्पादन र अर्थतन्त्र

•धान उत्पादनले नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) मा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

•उत्पादनमा १०% कमी वा वृद्धि हुँदा GDP १% ले घटबढ हुने तथ्यांक छ।

सरकारको प्रयास र चुनौतीहरू

पछिल्लो १० वर्षदेखि नेपालले धानमा आत्मनिर्भर बन्ने घोषणा गर्दै आए पनि ठोस कार्यान्वयनको अभाव छ।

•समस्या:

•सिंचाइ सुविधा र आधुनिक प्रविधिको कमी।

•बाढी र प्रकोपले बार्षिक उत्पादनमा क्षति।

•सानो भू-क्षेत्रमै निर्भरता।

•समाधानका उपाय:

•सिंचाइको पहुँच विस्तार।

•जैविक तथा हाइब्रिड बिउको प्रयोग।

•घरेलु उत्पादन प्रवर्द्धन गर्दै आयात प्रतिस्थापन।

धान उत्पादनले यो वर्ष सकारात्मक संकेत देखाए पनि आत्मनिर्भरता अझै चुनौतीपूर्ण रहँदैछ। दीर्घकालीन नीतिगत सुधारले मात्र नेपाललाई आत्मनिर्भरता तर्फ लैजान सक्छ।