नेपालमा १८ वर्षमा २ लाख किलो रक्तचन्दन बरामद गरिसकेको तथ्यले एक गम्भीर विषयलाई ऊजागर गर्दछ । यस रक्तचन्दनको अधिकांश हिस्सा भारत पठाइएको छ, जबकी बाँकी वन विभागको संरक्षणमा राखिएको छ । तर, दुर्लभ वनस्पति रक्तचन्दन थन्क्याउँदा काठमा परिणत हुन थालेको र कुहिने अवस्थामा पुग्नु सरकारको कार्यक्षमतामा प्रश्न उठाउँछ ।

रक्तचन्दनको महत्व र तस्करीः

रक्तचन्दन एक बहुमूल्य वनस्पति हो जसको मूल्य अत्यधिक छ । यसलाई औषधि र धार्मिक प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ र यसलाई बिक्री गर्नु कानूनी रुपमा निषेध गरिएको छ । सन् १९७५ मा नेपालले ‘साइटिस’ (ऋक्ष्त्भ्क्) सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको थियो जसको अनुसार दुर्लभ वनस्पति र वन्यजन्तुको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ । तर, यसको उच्च मूल्य र कडाइको बाबजुद, तस्करीमा संलग्न व्यक्तिहरू अझै सक्रिय छन् ।

नेपालमा रक्तचन्दनको तस्करी २०६२ सालदेखि सुरु भएको हो र यसमा विभिन्न व्यक्तिहरू, एजेन्टहरू, भरिया र कहिलेकाहीं स्थानीय नेताहरू समेत संलग्न रहेका छन् । भारतमा यसको ठूलो माग छ र त्यसकारण तस्करी गर्नका लागि जोखिम मोलेर यसको व्यापार भइरहेको छ ।

बरामद रक्तचन्दनको अवस्थाः

बरामद गरिएको रक्तचन्दन बहुमूल्य हुने समयमै कुहिने काठ बन्ने अवस्थामा पुगिरहेको छ । जब प्रहरी र वन विभागले रक्तचन्दनलाई संरक्षणमा राख्छन्, यसको अवस्था बिग्रन थाल्दछ । गत माघ १ गते ४ सय ३१ किलो रक्तचन्दन काठमाडौंको पेप्सीकोलाबाट बरामद गरियो, तर थन्क्याउँदा थाहा भयो कि यसको धेरै हिस्सा कुहाइसकेको थियो । यसको प्रमुख कारण भनेको सुरक्षा प्रणालीको कमजोरता र काठ बनाउने प्रक्रियामा ध्यान नदिने हो । सरकारले बलियो सुरक्षाको घेरामा राखेर पनि रक्तचन्दनको उचित संरक्षण गर्न असफल भएको छ । अघिल्लो वर्षको घटनामा ललितपुरको जिल्ला वन कार्यालयबाट ११ हजार २ सय ४३ किलोग्राम रक्तचन्दन गायब भएको थियो, जसले सुरक्षा व्यवस्थापमा ठूलो कमजोरीलाई उजागर गर्यो ।

सरकारको दृष्टिकोण र चुनौतीहरूः

सरकारले रक्तचन्दनको व्यवस्थापनका लागि विभिन्न ऐन र नियमहरू बनाउन सुझाव दिएका छन्, र ‘संकटापन्न वन्यजन्तु तथा वनस्पतिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार नियन्त्रण ऐन २०७३’ मा रक्तचन्दनको फिर्ता प्रक्रिया पनि तोकिएको छ । तर, यो ऐनको पूर्ण कार्यान्वयन र व्यवस्थापनको अभावले गर्दा बहुमूल्य रक्तचन्दन कुहिने अवस्थामा पुगिरहेको छ ।

विशेषगरी, भारतले धेरै मात्रामा रक्तचन्दन नलिँदा नेपाल सरकारको ढिलाई र सुरक्षा प्रक्रियामा कमजोरी भएको छ । यसका साथै, रक्तचन्दनको प्रयोजनलाई औषधि बनाउन वा अन्य उपयोगी क्षेत्रहरूमा लगानी गर्नका लागि सशक्त कदम नचालेको कारण यसका बहुमूल्य अंश कुहाइरहेका छन् ।

निष्कर्षः

नेपालको दुर्लभ वनस्पति रक्तचन्दनको तस्करी र यसको संरक्षणमा सरकारले सही कदम चाल्न सकेको छैन । यदी सरकारले समुचित सुरक्षा, व्यवस्थापन र प्रयोगका उपायहरू लागू नगरे भने रक्तचन्दन कुहाउने र मूल्यहीन हुने क्रम जारी रहनेछ । यसलाई बचाउनका लागि सरकारको ध्यान दिनु र आवश्यक सुधार गर्न अत्यन्त महत्वपूर्ण छ ।