काठमाडौं । काभ्रेपलाञ्चोकको ऐतिहासिक नगर बनेपामा मनाइने चण्डेश्वरी जात्रा नेपाली धर्म, संस्कृति र परम्पराको जीवित धरोहरका रूपमा स्थापित छ । करिब दुई हजार पाँच सय वर्षदेखि निरन्तर रूपमा मनाइँदै आएको यो जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई स्थानीय पहिचान, सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक बनेको छ ।

हरेक वर्ष वैशाख शुक्ल पूर्णिमादेखि सुरु भई तीन दिनसम्म चल्ने यस जात्राले बनेपा नगरलाई उत्सवमय बनाउने गर्दछ । विशेषगरी नेवार समुदायको सक्रिय सहभागितामा सम्पन्न हुने यस पर्वमा घरघरमा सरसफाइ, मन्दिर सजावट तथा पारम्परिक विधिअनुसार पूजा–आराधना गरिन्छ । चण्डी पूर्णिमाको अवसरमा चण्डेश्वरी मन्दिर परिसरलाई बेहुलीझैँ सिँगार्ने परम्पराले यस जात्राको धार्मिक शौन्दर्यलाई झन् प्रस्ट पार्छ ।

जात्राको पहिलो दिन बिहानै दीप (चिराग) बोकेर गरिने विशेष यात्रा श्रद्धा र भक्ति भावको अभिव्यक्ति हो । स्थानीय बाजागाजासहित सम्पन्न हुने यस यात्राले धार्मिक वातावरणलाई जीवन्त बनाउँछ । त्यसपछि देवीलाई तुलसीको काठबाट निर्मित रथमा राखी नगर परिक्रमा गराउने परम्परा छ । रथयात्राका क्रममा स्थानीयवासीले झ्यालबाट प्रसाद अर्पण गर्दै उत्साहपूर्वक सहभागिता जनाउँछन्, जसले सामूहिक भावनालाई अझ मजबुत बनाउँछ ।

दोस्रो दिन देवीसँग सम्बन्धित पौराणिक स्थलसम्म रथ पुर्याउने र विशेष पूजाआजा गर्ने चलन रहिआएको छ । यस दिनलाई देवीले दैत्यमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छ । जात्राका क्रममा परम्परागत बलि प्रथा र प्रसाद वितरण (कलंदान) समेत गरिन्छ, जसले प्राचीन संस्कार र विश्वासलाई निरन्तरता दिएको देखिन्छ ।

यस जात्राको धार्मिक आधार एउटा पुरानो किंवदन्तीसँग जोडिएको छ । कथाअनुसार, दैत्यराज चण्डासुरको अत्याचारबाट पीडित देवताहरूको रक्षाका लागि चण्डेश्वरी देवी प्रकट भई दैत्यको वध गरेकी थिइन् । सोही विजयको स्मरणमा यो जात्रा मनाइँदै आएको विश्वास गरिन्छ । यसले सत्यको विजय र अन्यायमाथि न्यायको स्थापनाको सन्देश पनि दिन्छ ।

चण्डेश्वरी जात्रा बनेपावासीका लागि मात्र नभई बाहिर बसोबास गर्नेहरूका लागि समेत गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध बोकेको पर्व हो । यस अवधिमा धेरैजसो स्थानीय संस्था तथा विद्यालय बन्द गरिन्छन्, जसले जात्राको सामाजिक महत्वलाई झल्काउँछ । टाढाटाढाबाट आउने भक्तजनहरूको उपस्थितिले यसलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्वको रूपसमेत दिएको छ ।

समग्रमा, चण्डेश्वरी जात्रा नेपालका परम्परागत जात्राहरू मध्ये एक महत्वपूर्ण धरोहर हो, जसले धर्म, संस्कृति र इतिहासलाई एकसाथ जोड्दै नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक पहिचानप्रति सचेत गराउने काम गरिरहेको छ । यस्तो जात्राको संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्नु आजको आवश्यकता हो, जसबाट नेपाली संस्कृतिको जगेर्ना र विश्वसामु यसको पहिचान अझ सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।