काठमाडौं – आज मंगलबार परेको भाद्र शुक्ल चतुर्थी अर्थात् मंगल चौथी धार्मिक आस्था र परम्पराका साथ मनाइँदैछ। मंगलबार र चतुर्थी तिथिको संयोगलाई हिन्दू धर्मावलम्बीले भगवान् गणेशको आराधनाका लागि विशेष दिनका रूपमा लिने गर्छन्। यस दिनलाई मंगल चतुर्थी तथा अङ्गारक चतुर्थी समेत भनिन्छ। गणेशलाई विघ्नहर्ता, बुद्धि, विवेक र शुभकार्यका देवताका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ। त्यसैले मंगल चौथीका दिन गणेशको व्रत तथा पूजा गरेमा जीवनका बाधा हट्ने, कार्यसिद्धि हुने, धन–सम्पत्ति तथा सन्तानसम्बन्धी मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। यी विश्वासहरू धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परामा आधारित हुन्।

मंगल चौथी किन विशेष ?
मंगलबारलाई मंगल ग्रहसँग सम्बन्धित दिन र चतुर्थीलाई भगवान् गणेशसँग सम्बन्धित तिथि मानिन्छ। यी दुईको संयोग भएकाले मंगल चौथीलाई गणेश आराधनाका लागि अझ विशेष मानिएको हो। परम्पराअनुसार यस दिन व्रत बसेर गणेशको पूजा आराधना गर्दा विघ्न–बाधा निवारण तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वास छ। कतिपय धार्मिक परम्परामा मंगल चौथीलाई गणेशको व्रत सुरु गर्नसमेत शुभ दिन मानिन्छ। विशेषगरी नयाँ कामको सुरुआत, शिक्षा, व्यवसाय तथा अन्य शुभकार्यमा गणेशको पूजा गर्ने चलन रहेको छ।

कसरी गरिन्छ पूजा ?
मंगल चौथीका दिन बिहान स्नान गरी शुद्ध वस्त्र लगाएर गणेशको पूजा गर्ने गरिन्छ। पूजा सामग्रीमा दूबो, रातो अक्षता, फूल, धूप, दीप, सिन्दूर, फलफूल, नरिवल, लड्डु तथा अन्य नैवेद्य प्रयोग गर्ने परम्परा छ। पूजाका क्रममा गणेशको ध्यान तथा आवाहन गरी ‘ॐ गणपतये नमः’ मन्त्र जप गर्ने र अन्त्यमा आरती तथा प्रसाद ग्रहण गर्ने चलन छ। परिवारको परम्परा र स्थानीय संस्कारअनुसार पूजा विधिमा केही फरक हुन सक्छ। व्रत बस्नेहरूले दिनभर सात्त्विक आहार तथा संयम पालना गर्ने र साँझ पूजा–आरतीपछि व्रत समापन गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ।

तीजसँग जोडिएको पर्व
नेपालमा मंगल चौथीको सामाजिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध हरितालिका तीजसँग पनि जोडिएको छ। तीजको तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत, त्यसपछि चौथीका दिन गणेशको पूजा र पञ्चमीका दिन ऋषिपञ्चमी मनाउने परम्परा छ। यसकारण मंगल चौथी तीज पर्वको धार्मिक क्रमसँग जोडिएको महत्वपूर्ण दिन पनि हो। यस वर्षको पात्रोसम्बन्धी विवरणअनुसार भदौ ३० गते मंगलबार गणेश चौथी परेको छ।

नेवार समुदायमा ‘चथा’ पर्व
काठमाडौं उपत्यकाको नेवार समुदायमा यही अवसरमा चथा पर्व मनाउने विशिष्ट परम्परा पनि छ। चथामा गणेशसँग सम्बन्धित लोककथा र चन्द्रमाको पूजासँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यास पाइन्छ। कतिपय परम्परामा चौथीको रात चन्द्रमालाई पूजा गरी फलफूल तथा गेडागुडी प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने चलन छ। चन्द्रमालाई हेर्दा ‘चोर दोष’ लाग्ने भन्ने लोकविश्वाससँग पनि यो पर्व जोडिएको छ। पौराणिक कथाअनुसार चन्द्रमाले गणेशको उपहास गरेपछि गणेशले चतुर्थीका दिन चन्द्रदर्शनसँग सम्बन्धित दोष लाग्ने श्राप दिएको र पछि चन्द्रमाले क्षमा मागेपछि केही उपायसहित त्यसबाट मुक्ति दिएको जनविश्वास छ।

देशभर गणेश मन्दिरमा विशेष पूजा
मंगल चौथी तथा गणेश चतुर्थीका अवसरमा नेपालका विभिन्न गणेश मन्दिरमा विशेष पूजा–आराधना हुने गरेको छ। काठमाडौं उपत्यकाका सूर्यविनायक, कार्यविनायक, चन्द्रविनायक, जलविनायक तथा कमलादी गणेशलगायतका मन्दिरमा विशेष धार्मिक गतिविधि तथा भक्तजनको उपस्थिति हुने गरेको विगतका विवरणहरूले देखाउँछन्।

आस्था मात्र होइन, सांस्कृतिक निरन्तरता पनि
मंगल चौथी धार्मिक व्रत र पूजामा मात्र सीमित पर्व होइन। यसले नेपाली समाजमा पुस्तौंदेखि चलिआएको पारिवारिक संस्कार, सामूहिक आस्था र स्थानीय सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिने कामसमेत गर्छ। गणेशलाई विघ्नहर्ता मानेर सुख, शान्ति, समृद्धि र कार्यसफलताको कामना गर्ने भएकाले यस दिन परिवारका सदस्यहरू एकत्रित भएर पूजा तथा प्रसाद ग्रहण गर्ने चलनसमेत व्यापक छ। यसरी मंगलबार र चतुर्थीको दुर्लभ धार्मिक संयोगका रूपमा मानिने मंगल चौथी नेपाली हिन्दू समाजमा गणेशप्रतिको श्रद्धा, व्रत, पूजा, पारिवारिक मंगलकामना र सांस्कृतिक परम्पराको संगमका रूपमा मनाइँदै आएको छ। आज भक्तजनले श्रद्धापूर्वक गणेशको पूजा गर्दै घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिरहेका छन्।