के हो ‘स्वर्ण बिन्दु प्राशन’? कसले खान मिल्छ, कहिले र कहाँ दिइन्छ ?

काठमाडौं । बालबालिकाको स्वास्थ्य, शारीरिक तथा मानसिक विकास र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले नेपाल सरकारले ‘स्वर्ण बिन्दु प्राशन’ कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय कार्यक्रमका रूपमा अघि बढाएको छ। आयुर्वेदको परम्परागत अभ्यासमा आधारित यो कार्यक्रम अहिले सरकारी आयुर्वेद स्वास्थ्य संस्थामार्फत व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन हुन थालेको हो। तर, स्वर्ण बिन्दु प्राशन के हो? यसमा के हुन्छ? कुन उमेरका बालबालिकाले लिन मिल्छन्? कहिले र कहाँ दिइन्छ? यसले वास्तवमै के काम गर्छ? र यसको प्रभावकारिताबारे आधुनिक विज्ञानले के भन्छ? यी विषय बुझ्न आवश्यक छ।

के हो स्वर्ण बिन्दु प्राशन ?

‘स्वर्ण बिन्दु प्राशन’ आयुर्वेदमा वर्णन गरिएको बाल स्वास्थ्यसम्बन्धी परम्परागत विधि हो। यसमा शास्त्रीय विधिबाट तयार गरिएको स्वर्ण भष्म, घ्यू, मह तथा केही अवस्थामा अन्य आयुर्वेदिक औषधीय द्रव्य मिसाएर निश्चित मात्रामा बालबालिकालाई खुवाउने गरिन्छ। नेपाल सरकारले २०८२ मा स्वर्ण बिन्दु प्राशन कार्यक्रम सञ्चालन निर्देशिका जारी गरेको छ। निर्देशिकाअनुसार प्रयोग हुने स्वर्ण भष्म नेपाल सरकारबाट मान्यता प्राप्त आयुर्वेदिक औषधि उद्योगबाट शास्त्रीय विधिअनुसार तयार भएको र आवश्यक गुणस्तर तथा सुरक्षा कागजात भएको हुनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

यसको सुरुवात कहाँबाट भयो ?

स्वर्ण बिन्दु प्राशन आधुनिक समयमा सुरु भएको नयाँ अभियान होइन। यसको जरा आयुर्वेदको बाल चिकित्सा शाखामा रहेको काश्यप संहितामा पाइन्छ। नेपाल सरकारको निर्देशिकाले समेत काश्यप संहिताको ‘लेह अध्याय’मा स्वर्ण बिन्दु प्राशनको वर्णन रहेको उल्लेख गरेको छ। अर्थात्, यसको मूल अवधारणा प्राचीन आयुर्वेदिक चिकित्सा परम्पराबाट आएको हो। पछि भारतलगायत दक्षिण एसियाका विभिन्न स्थानमा बालबालिकालाई स्वर्ण प्राशन गराउने अभ्यास चल्दै आएको देखिन्छ। नेपालमा भने यसलाई पछिल्लो समय सरकारी आयुर्वेद सेवाअन्तर्गत व्यवस्थित गर्दै राष्ट्रिय कार्यक्रमका रूपमा विस्तार गरिएको हो। स्वास्थ्य मन्त्रालयले २०८२ मा यसको सञ्चालन निर्देशिका स्वीकृत गरेको छ।

नेपालमा राष्ट्रिय अभियान कहिलेदेखि?

नेपाल सरकारले २०८२ सालमा स्वर्ण बिन्दु प्राशनलाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्न ‘बालबालिकाका लागि स्वर्ण बिन्दु प्राशन कार्यक्रम सञ्चालन निर्देशिका २०८२’ जारी गरेको हो। त्यसपछि कार्यक्रमलाई आयुर्वेद अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्रमार्फत सञ्चालन गर्ने व्यवस्था अघि बढाइएको छ। राष्ट्रिय कार्यक्रमको सुरुवात सुदूरपश्चिमको धनगढीबाट गरिएको र देशका विभिन्न आयुर्वेद स्वास्थ्य संस्थामा कार्यक्रम विस्तार गरिएको सरकारी विवरण तथा समाचारहरूमा उल्लेख छ।

कसले खान मिल्छ ?

राष्ट्रिय कार्यक्रमअन्तर्गत ६ महिनादेखि ५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई लक्षित गरिएको सरकारी विवरणमा उल्लेख छ। तर, सबै बालबालिकालाई जुनसुकै अवस्थामा स्वर्ण बिन्दु दिन मिल्छ भन्ने होइन। स्वास्थ्यकर्मीको मूल्याङ्कनपछि मात्र सेवा लिनु उपयुक्त हुन्छ।

विशेषगरी बच्चालाई ज्वरो, अजीर्ण, झाडापखाला, आउँ, रुघाखोकी वा अन्य तीव्र स्वास्थ्य समस्या भएको अवस्थामा कार्यक्रमअन्तर्गत स्वर्ण बिन्दु नदिने व्यवस्था रहेको सरकारी निर्देशिकासम्बन्धी विवरणमा उल्लेख छ। त्यसैले अभिभावकले घरमै आफैं औषधि तयार गरेर वा बजारबाट जथाभावी सामग्री किनेर बच्चालाई खुवाउनुको सट्टा सरकारी आयुर्वेद स्वास्थ्य संस्था वा दर्तावाला आयुर्वेद चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।

कहिले खुवाइन्छ?

स्वर्ण बिन्दु प्राशन सामान्यतया हरेक महिनाको पुष्य नक्षत्र परेको दिन आयुर्वेद स्वास्थ्य संस्थामार्फत सञ्चालन गरिन्छ। सरकारी कार्यक्रमअन्तर्गत आयुर्वेद चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीको प्रत्यक्ष निगरानीमा तोकिएको मात्रामा खुवाउने व्यवस्था गरिएको छ। कतिपय आयुर्वेद स्वास्थ्य संस्थाले बिहानको समयमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्। उदाहरणका लागि आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सालय काठमाडौंले १ देखि ५ वर्षका बालबालिकालाई पुष्य नक्षत्रका दिन निःशुल्क स्वर्ण बिन्दु दिने सूचना प्रकाशित गरेको छ।

कहाँ खुवाइन्छ ?

नेपाल सरकारको कार्यक्रमअन्तर्गत तोकिएका आयुर्वेद अस्पताल, आयुर्वेद स्वास्थ्य केन्द्र तथा अन्य सरकारी आयुर्वेद स्वास्थ्य संस्थामा यो सेवा उपलब्ध गराउने व्यवस्था छ।अहिले विभिन्न प्रदेश तथा जिल्लाका आयुर्वेद स्वास्थ्य संस्थाले स्थानीय तालिकाअनुसार कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन्। त्यसैले आफ्नो क्षेत्रमा कार्यक्रम कहिले हुन्छ भन्ने जानकारी सम्बन्धित आयुर्वेद अस्पताल वा स्वास्थ्य केन्द्रबाट लिनु राम्रो हुन्छ।

स्वर्ण बिन्दुले के काम गर्छ?

आयुर्वेदिक मान्यताअनुसार स्वर्ण बिन्दु प्राशन बालबालिकाको शारीरिक तथा मानसिक विकास, स्मरणशक्ति, बौद्धिक क्षमता, पाचनशक्ति र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता अभिवृद्धिका लागि प्रयोग गरिन्छ। नेपाल सरकारको स्वास्थ्य क्षेत्रसम्बन्धी प्रतिवेदनले पनि कार्यक्रमको उद्देश्य बालबालिकाको शारीरिक तथा मानसिक विकास र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता प्रवर्द्धन गर्नु रहेको जनाएको छ।तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ—यी आयुर्वेदिक उद्देश्य र दाबीहरूलाई आधुनिक चिकित्साशास्त्रले सबै अवस्थामा प्रमाणित गरिसकेको भनेर बुझ्नु हुँदैन।

विज्ञानले के भन्छ ?

स्वर्ण बिन्दु प्राशनबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान भएका छन्, तर यसको प्रभावकारिता र सुरक्षाबारे ठूलो स्तरका, उच्च गुणस्तरका र निर्णायक प्रमाण अझै सीमित छन्। एक वैज्ञानिक समीक्षाले स्वर्ण बिन्दु प्राशनमा स्वर्णजन्य पदार्थ, घ्यू, मह तथा अन्य औषधीय द्रव्य प्रयोग हुने र प्रतिरक्षा प्रणालीसँग सम्भावित सम्बन्धबारे अध्ययन भएको उल्लेख गरे पनि यसको सुरक्षा तथा प्रभावकारिता पुष्टि गर्न थप व्यवस्थित अनुसन्धान आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकालेको छ। त्यसैले स्वर्ण बिन्दुलाई आधुनिक खोपको विकल्प वा सबै प्रकारका रोगबाट बचाउने प्रमाणित औषधि भनेर प्रचार गर्नु उचित हुँदैन।

के यो खोपको विकल्प हो?

होइन।

स्वर्ण बिन्दु प्राशन र नियमित बाल खोप फरक कुरा हुन्। बच्चाले राष्ट्रिय खोप तालिकाअनुसार आवश्यक सबै खोप लिनुपर्छ। स्वर्ण बिन्दु खुवाएको कारण कुनै पनि बालबालिकाको नियमित खोप रोक्नु वा ढिला गर्नु हुँदैन।

अभिभावकले के कुरामा ध्यान दिने ?

स्वर्ण बिन्दु खुवाउँदा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा औषधिको गुणस्तर, सही मात्रा, सरसफाइ र स्वास्थ्यकर्मीको निगरानी हो।

नेपाल सरकारले जारी गरेको निर्देशिकाले स्वर्ण भष्मको गुणस्तर र स्रोतदेखि कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने स्वास्थ्यकर्मीको भूमिकासम्मलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरेको छ। बच्चा बिरामी छ भने कार्यक्रमस्थलमा पुगेर स्वास्थ्यकर्मीलाई आफ्नो बच्चाको अवस्थाबारे जानकारी दिनुपर्छ। विशेष स्वास्थ्य समस्या, एलर्जी वा औषधि सेवन गरिरहेको अवस्था भए पनि चिकित्सकलाई जानकारी गराउनु आवश्यक हुन्छ।

चन्द्रागिरिमा कहिले हुँदैछ?

चन्द्रागिरि नगरपालिका–८, मातातीर्थस्थित मातातीर्थ आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा अस्पतालले २०८३ साल साउन २७ गते बिहान ७ बजेदेखि १० बजेसम्म स्वर्ण बिन्दु प्राशन कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने जनाएको छ।

अस्पतालको सूचनाअनुसार उक्त कार्यक्रममा १ वर्षदेखि ५ वर्षसम्मका बालबालिका सहभागी हुन सक्नेछन्। सेवा लिन इच्छुक अभिभावकले अस्पतालले उपलब्ध गराएको अनलाइन दर्ता प्रणालीमार्फत नाम दर्ता गर्न सक्नेछन्।

अन्ततः बुझ्नुपर्ने कुरा

स्वर्ण बिन्दु प्राशन प्राचीन आयुर्वेदिक बाल स्वास्थ्य अभ्यासमा आधारित कार्यक्रम हो, जसलाई नेपाल सरकारले अहिले व्यवस्थित रूपमा राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवाभित्र ल्याएको छ। यसको उद्देश्य बालबालिकाको स्वास्थ्य तथा विकास प्रवर्द्धन गर्नु हो।

तर यसलाई कुनै पनि रोगको निश्चित उपचार वा खोपको विकल्पका रूपमा लिनु हुँदैन। बच्चालाई स्वर्ण बिन्दु खुवाउने हो भने तोकिएको स्वास्थ्य संस्थामा, योग्य आयुर्वेद चिकित्सकको निगरानीमा र निर्धारित मात्रामै खुवाउनु सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो। स्वर्ण बिन्दुको वास्तविक प्रभावकारिताबारे अझ बलियो वैज्ञानिक प्रमाण आवश्यक रहेकाले यसको प्रचार गर्दा आयुर्वेदिक मान्यता र वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित तथ्यबीचको फरक स्पष्ट पार्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।