नेपालको राजनीति निरन्तर बदलिरहेको परिप्रेक्ष्यमा, पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहका गतिविधिहरूले धेरैलाई चासोको विषय बनाएका छन्। राजसंस्था पुनर्स्थापना गर्ने चाहनामा शाह उत्साहित देखिन्छन्, र यसको लागि उनले पछिल्लो समय अपनाएका रणनीतिहरूमा एक महत्त्वपूर्ण मोडको रूपमा गोरखा यात्रा प्रस्तुत भएको छ। उनका यी गतिविधिहरूले धर्म र राजनीति बीचको नाजुक र सम्वेदनशील सीमाना पार गर्दै रहेका छन्। गोरखा, जहाँ पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको आरम्भ गरेका थिए, अहिले धार्मिक र राजनीतिक दृष्टिकोणले विशेष महत्त्व राख्ने स्थान बनिसकेको छ। प्रश्न यो उठ्छ, कि के पूर्वराजाको गोरखा यात्रा केवल एक धार्मिक यात्रा हो, वा यसका राजनीतिक उद्देश्य पनि छन्रु

धार्मिक भ्रमणको राजनीतिक संकेत
पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहका पछिल्ला भ्रमणहरूलाई सामान्यतया धार्मिक उद्देश्यहरूको रुपमा प्रस्तुत गरिन्छ। २०७५ सालमा काठमाडौँ बाहिर तीन महिनाभन्दा बढी समय बिताउने क्रममा उनले जनतालाई आफ्ना विचार र दर्शन प्रस्तुत गर्नको लागि विभिन्न स्थानहरूको भ्रमण गरे। यी भ्रमणहरूको मुख्य उद्देश्य भनेको जनतासँगको नजिकको सम्बन्ध प्रगाढ गर्नु थियो, जसको अन्तर्गत उनले मधेसको भ्रमणको क्रममा मधेस नभइ तराई भन्ने अभिव्यक्ति दिएको थियो। यसरी, पूर्वराजाले प्रत्येक भ्रमणमा आफ्नो सन्देश र विचार व्यक्त गरेका छन्, जसका बारेमा व्यापक चासो रहेको छ।

तर हालका भ्रमणहरूको विश्लेषण गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको ती भ्रमणहरूका आयोजक र व्यवस्थापकको भूमिका हो। अधिकांश भ्रमणहरूमा धार्मिक संगठनहरूको सक्रियता देखिन्छ, जसले शाहको यात्रालाई धार्मिक रूप दिनका लागि सहयोग पुर्याएका छन्। यो संकेत गर्दछ कि शाहले धर्मको आवरणमा राजनीति गर्न खोजिरहेका छन्, जसले गर्दा उनलाई जनताको बीचमा पहुँच स्थापित गर्न मद्दत मिल्दछ। यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यो रणनीति यस्तै धार्मिक भ्रमणहरूको माध्यमबाट शाहको राजनीतिक पुनरुत्थानको योजनाको हिस्सा देखिन्छ।

गोरखा यात्रा: धार्मिकता वा राजनीतिक उद्देश्यरु
गोरखा, जहाँ गोरखनाथ र गोरखकालीको मन्दिर रहेको छ, एक ऐतिहासिक र धार्मिक केन्द्रको रूपमा पहिचान गरिएको छ। यहाँ पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको प्रक्रिया प्रारम्भ गरेका थिए। यस स्थानलाई शाहवंशीय राजाहरूको आध्यात्मिक शक्ति केन्द्रको रूपमा चिनिन्छ। यसैले, गोरखा यात्रा केवल एक धार्मिक भ्रमणको रूपमा लिइनु हुँदैन। शाहको यो यात्रा गोरखा र नेपालका अन्य धार्मिक केन्द्रहरूलाई पुनः महत्वपूर्ण बनाउने मात्र नभई, एक प्रकारको राजनीतिक संकेतिको रूपमा पनि हेरिएको छ।

धार्मिक भ्रमणलाई राजनीतिकरण गर्ने यो रणनीति पहिले भारतीय जनता पार्टी ९भा।ज।पा।० द्वारा अपनाइएको थियो। भारतीय राजनीतिमा धर्म र राजनीति बीचको जटिल सम्बन्धको इतिहास छ, जहाँ धार्मिक कार्यक्रमहरूलाई राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गरिएको छ। नेपालमा पनि शाहको यो रणनीति यस्तै प्रकारको राजनीतिक ध्येयसँग जोडिएको देखिन्छ। शाहको गोरखा यात्रा र अन्य धार्मिक भ्रमणहरूको उद्देश्य मात्र धार्मिक पुनःप्रकाशन नभएर, जनताको बीचमा राजनीतिक प्रभाव निर्माण गर्ने पनि हो।

राजसंस्था पुनर्स्थापनास् असम्भव कि सम्भव ?
नेपालमा २०६३ को जनआन्दोलन र २०६४ को संविधानसभाको चुनाव पश्चात गणतन्त्र स्थापना भएको थियो। १७ वर्ष बितिसकेको छ, र नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा गणतन्त्रको प्रचलनले प्रगति गरेको छ। यस समयमा राजसंस्था पुनर्स्थापना लगभग असम्भवप्रायः देखिन्छ। गणतन्त्रको सिद्धान्त र व्यवस्थाका आधारमा, पूर्वराजा शाहको पुनः राजसंस्था स्थापनाका लागि संघर्ष गर्नु अत्यन्त कठिन कार्य जस्तो देखिन्छ। तर, शाहले यसलाई बुझ्न चाहेका छैनन् वा बुझ्न चाहँदैनन्।

उनका धार्मिक भ्रमण र गोरखा यात्रा जस्ता गतिविधिहरूले राजसंस्था पुनर्स्थापना सम्बन्धी उनका विचारलाई अझ स्पष्ट पार्छ। यद्यपि शाहले जनताको बीचमा जनसम्पर्क बढाउनका लागि यी यात्रा गरिरहेका छन्, उनका यी प्रयासहरूले नेपालको वर्तमान राजनीतिक संरचनामा यथेष्ट प्रभाव पार्ने सम्भावना कम देखिन्छ।

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहको पछिल्लो राजनीतिक रणनीतिहरू एक समयको राजनीतिमा प्रभाव पार्ने प्रयासका रूपमा देखिन्छ। उनले अपनाएको धार्मिक भ्रमण र गोरखा यात्रा जस्ता गतिविधिहरूले धेरैलाई आकर्षित गरेको छ, तर नेपालको वर्तमान राजनीतिक अवस्थालाई हेर्दा, राजसंस्था पुनर्स्थापना एक दुरूह लक्ष्य जस्तो देखिन्छ। शाहका यी गतिविधिहरू अस्थायी रूपमा प्रभावशाली हुन सक्छन्, तर दीर्घकालीन रूपमा यिनको प्रभाव सीमित रहन सक्छ।

यस सन्दर्भमा, शाहको आगामी रणनीतिहरू र उनीले अपनाएको राजनीतिक मार्ग भविष्यमा थप चुनौतीपूर्ण साबित हुन सक्छ। शायद यो उनका लागि अन्तिम राजनीतिक भ्रम मात्र हुनेछ, जहाँ एकपटक पुनः राजसंस्थाको स्थापना गर्ने सपना अधुरो नै रहने छ।