काठमाडौं उपत्यकासहित नेवारी समुदायको बाक्लो बसोबास रहेका स्थानहरूमा आज गाईजात्रा पर्व भव्य रूपमा मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष भाद्र कृष्ण प्रतिपदाको दिन मनाइने यो पर्व विशेषगरी दिवंगत आफन्तको सम्झनामा श्रद्धा प्रकट गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरका रूपमा लिइन्छ।यस दिन दिवंगत आत्माको शान्तिको कामना गर्दै गाई वा गाईको प्रतीकसहित शहर परिक्रमा गराउने परम्परा रहिआएको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार, यसरी नगर परिक्रमा गराइएका गाईको पुच्छर समाई दिवंगत आत्माहरूले वैतरणी पार गर्ने विश्वास गरिन्छ।

पर्वको अवसरमा विशेषगरी काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरमा विहानैदेखि विभिन्न समुदायका मानिसहरू गाई वा त्यसको प्रतीक बनाएर सिँगारेका बालबालिकाहरूसहितको जुलुसमा सहभागी भएका छन्। उनीहरूले दिवंगत आफन्तको नाममा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै सांस्कृतिक प्रस्तुति, नाचगान र व्यङ्ग्यात्मक प्रदर्शनीमार्फत समाजमा सन्देश प्रवाह गरिरहेका छन्। यस पर्वमा मृत व्यक्तिको सम्झनामा रामायणका करुण रसले भरिएका भजन तथा गीतहरू गाउने परम्परा पनि छ। साथै गाईजात्रा हास्य(व्यङ्ग्यको पर्वका रूपमा समेत चर्चित छ। सामाजिक तथा राजनीतिक विकृति–विसङ्गतिप्रति जनचेतनाका साथ विभिन्न नाटक, प्रदर्शन र झाँकीमार्फत टिप्पणी गरिन्छ।

इतिहासअनुसार, गाईजात्रा लिच्छविकालअघिदेखि नै काठमाडौं उपत्यकामा मनाउने गरिएको पाइन्छ। मल्लकालमा राजा प्रताप मल्लले आफ्ना दिवंगत पुत्रप्रति शोक गरिरहेकी रानीलाई बिउँझाउन हास्यरसको माध्यमबाट जनतालाई गाईजात्रामा सहभागी गराउने परम्परा सुरु गराएका थिए। गाईजात्राको अवसरमा आज काठमाडौं उपत्यकामा सार्वजनिक बिदा दिइएको छ। सुरक्षाका दृष्टिले प्रमुख स्थानहरूमा सुरक्षाकर्मीहरू परिचालित छन् भने महानगरपालिकाहरूले पर्व मनाउने स्थलहरूमा सरसफाइ र सहजीकरणका व्यवस्था मिलाएका छन्।

पर्वको मूल सन्देश मृतकप्रतिको श्रद्धाञ्जली मात्र नभई जीवित समुदायमा उत्साह, हाँसो, व्यङ्ग्य र सामाजिक सन्देशको प्रभावकारी संप्रेषण पनि हो। काठमाडौं उपत्यकामा आजको दिन रंगीन, सांस्कृतिक र भावनात्मक रूपले गाईजात्राले जीवित बनाएको छ।