भक्तपुर — हातमा धिमे, धाँ र बाँसुरी। अनुहारमा उत्साह। अगाडि परम्परागत बाजाको ताल र पछाडि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति। भक्तपुरमा आयोजित ‘बाजा पिदानेगु’ अर्थात् सांगीतिक दीक्षान्त समारोहमा प्रशिक्षार्थीहरूले यसरी नै आफूले सिकेको सीप प्रस्तुत गरे। निओ फ्युजन बाजा समूह, इनाचो–६, भक्तपुरले आयोजना गरेको बाजा पिदानेगु कार्यक्रममा प्रशिक्षण पूरा गरेका ५८ जना प्रशिक्षार्थी सहभागी भएका छन्। परम्परागत नेवारी बाजा सिकेर प्रशिक्षण पूरा गरेका उनीहरूले दीक्षान्तका क्रममा सामूहिक रूपमा बाजा बजाउँदै आफ्नो सांगीतिक यात्रा औपचारिक रूपमा अघि बढाएका हुन्। आयोजकले सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गरेको विवरणमा पनि कार्यक्रममा ५८ जना प्रशिक्षार्थी सहभागी भएको उल्लेख छ।

नेवार समुदायमा बाजा सिक्ने र सिकाउने परम्परा केवल संगीतको अभ्यासमा सीमित छैन। बाजा सिकिसकेपछि सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गर्ने, देवस्थलमा पुगेर बाजा बजाउने र समुदायसँग आफ्नो सीप जोड्ने परम्परासमेत रहँदै आएको छ। यही सांस्कृतिक अभ्यासको निरन्तरताका रूपमा ‘बाजा पिदानेगु’लाई हेर्ने गरिन्छ।

कक्षाकोठाबाट सांस्कृतिक यात्रासम्म

निओ फ्युजन बाजा समूहले भक्तपुरमा लामो समयदेखि परम्परागत बाजागाजाको प्रशिक्षण सञ्चालन गर्दै आएको छ। समूहले धिमे, धाँ, बाँसुरी, पछिमा, पोङ्गा र लालाखिंलगायतका बाजा सिकाउँदै आएको छ। २०७५ सालमा स्थापना भएको समूहले २०७६ सालदेखि निरन्तर रूपमा प्रशिक्षण गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको र अहिलेसम्म करिब ६ सय जना प्रशिक्षार्थीले विभिन्न बाजा सिकिसकेको समूहका सञ्चालक बालकृष्ण बनमालाले बताएका छन्।

समूहले प्रत्येक वर्ष विभिन्न बाजाका कम्तीमा दुई–दुई समूहलाई प्रशिक्षण दिँदै आएको जनाएको छ। यसले भक्तपुरमा परम्परागत बाजा सिक्ने चाहना अझै बलियो रहेको देखाउँछ। धिमे र धाँ मात्र होइन, बाँसुरी तथा पछिमा बाजाको प्रशिक्षण पनि समूहले सञ्चालन गर्दै आएको छ। २०८१ जेठमा निओ फ्युजन बाजा समूह र नवदुर्गा बाजा समूहको संयुक्त आयोजनामा चारमहिने बाँसुरी तथा पछिमा बाजा प्रशिक्षण सम्पन्न भएको थियो। त्यसमा तीन महिलासहित १८ जना सहभागी थिए। प्रशिक्षण पूरा भएपछि उनीहरूलाई परम्पराअनुसार नासद्य अर्थात् देवस्थलमा लगेर बाँसुरी बजाउन लगाइएको थियो।

महिलाको सहभागिता पनि बढ्दो

परम्परागत रूपमा पुरुषको वर्चस्व रहेको मानिने धिमे र धाँजस्ता बाजामा पछिल्लो समय महिलाको सहभागिता उल्लेख्य रूपमा बढिरहेको छ। यसअघि २०८१ भदौमा सम्पन्न निओ फ्युजनको नवौँ धिमे बाजा र पाँचौँ धाँ बाजा समूहको दीक्षान्तमा ३८ जना प्रशिक्षार्थी दीक्षित भएका थिए। तीमध्ये धिमेमा १९ र धाँमा १९ जना थिए। धाँतर्फ ६ जना महिला र १३ जना पुरुष तथा धिमेतर्फ १२ जना महिला र ७ जना पुरुष सहभागी थिए। तीनमहिने प्रशिक्षणपछि उनीहरू दीक्षित भएका थिए।

त्यस समूहमा सहभागी बबिना ध्योजुले अग्रजहरूले धिमे र धाँ बजाएको देखेर आफूलाई पनि सिक्ने इच्छा जागेको बताएकी थिइन्। धिमेका प्रशिक्षार्थी प्रतिक कुम्पाख र इशा श्रेष्ठले पनि सानैदेखि बाजा बजाउन सिक्ने इच्छा भए पनि प्रशिक्षण पाएपछि त्यो पूरा भएको बताएका थिए। धाँ प्रशिक्षार्थी एलेक्स कोजुले भने बाजा सिक्नुका साथै आफ्ना बुबाको इच्छा पूरा गर्न पनि धाँ सिकेको बताएका थिए। यी अनुभवले बाजा प्रशिक्षण केवल सीप सिक्ने कार्यक्रम नभई नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र पहिचानसँग जोड्ने माध्यमसमेत बनेको देखाउँछ।

‘सिकेर मात्र पुग्दैन, बजाउन पनि पाउनुपर्छ’

परम्परागत बाजाको संरक्षणका लागि प्रशिक्षण दिनु जति आवश्यक छ, सिकेको बाजा सार्वजनिक रूपमा बजाउने अवसर दिनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। निओ फ्युजन बाजा समूहका गतिविधिमा यही पक्ष देखिन्छ। प्रशिक्षण पूरा भएपछि प्रशिक्षार्थीलाई सार्वजनिक रूपमा बाजा बजाउन लगाउने, सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी गराउने तथा परम्परागत विधिअनुसार देवस्थलमा प्रस्तुति गराउने अभ्यास हुँदै आएको छ। २०८० सालमा धाँ बाजाको प्रशिक्षण पूरा गरेका एक समूहलाई पनि भक्तपुर नगरपालिका–९ दत्तात्रयस्थित नासद्यमा लगेर पूजाआजा गराउनुका साथै सार्वजनिक रूपमा बाजा बजाएर प्रदर्शन गराइएको थियो। उनीहरूले नगर परिक्रमासमेत गरेका थिए। यसरी हेर्दा बाजा पिदानेगु प्रमाणपत्र वा प्रशिक्षण सकिएको घोषणा मात्र होइन, ‘अब सिकेको सीप समुदायका बीचमा प्रस्तुत गर्ने’ एउटा सांस्कृतिक प्रवेशद्वार पनि हो।

धिमे किन विशेष छ ?
नेवार समुदायमा धिमे प्रमुख परम्परागत तालबाजामध्ये एक हो। चाडपर्व, जात्रा तथा विभिन्न सांस्कृतिक अवसरमा धिमेको तालसँगै समुदायको सामूहिक उत्सव अगाडि बढ्ने गरेको पाइन्छ। यही कारण धिमे सिकाउने कामलाई केवल सांगीतिक प्रशिक्षणका रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक ज्ञानको पुस्तान्तरणका रूपमा पनि लिइन्छ। भक्तपुरका धिमे प्रशिक्षक उगेन बोयजुले आफूले सानै उमेरमा धिमे सिकेको र लामो समयदेखि विभिन्न टोल तथा संस्थामा प्रशिक्षण दिँदै आएको बताएका छन्। समयसँगै धिमे र अन्य नेवारी बाजामा नयाँ पुस्ताको रुचि पनि फराकिलो हुँदै गएको छ। पहिले पुरुषले मात्र बजाउने भन्ने सामाजिक धारणा रहेको धाँ तथा धिमेजस्ता बाजामा महिलाहरू समेत सक्रिय रूपमा प्रशिक्षण लिन थालेका छन्।

आधुनिकताबीच मौलिक बाजाको खोजी
मोबाइल, इन्टरनेट र आधुनिक संगीतका साधनले युवाको मनोरञ्जनको शैली परिवर्तन गरिरहेको अवस्थामा पनि भक्तपुरमा परम्परागत बाजा सिक्नेहरूको संख्या उल्लेख्य हुनु आफैँमा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक संकेत हो। बाँसुरी प्रशिक्षणमा सहभागी सुबिना बनमालाले आधुनिक बाजाप्रति युवाको आकर्षण बढे पनि भक्तपुरमा परम्परागत बाजाप्रतिको रुचि अझै रहेको बताएकी थिइन्। प्रशिक्षणका संयोजक उमेश कर्माचार्यले पनि पुराना बाजाप्रतिको आकर्षण कायम रहेकाले विभिन्न बाजाको प्रशिक्षण निरन्तर चलिरहेको बताएका थिए।

नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले समेत नेवार समुदायको धिमे तथा बाँसुरीलगायत विभिन्न लोकबाजाको प्रशिक्षणलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ। त्यस्ता प्रशिक्षणमा बाजा बजाउने सीपसँगै बाजाको परम्परागत पृष्ठभूमि, धार्मिक–सांस्कृतिक सम्बन्ध, सामूहिक वादन, संगीत संयोजन तथा आधुनिक प्रविधिसँग जोडिएका विषयसमेत समेटिँदै आएका छन्।

संस्कृतिको ताललाई निरन्तरता दिने पुस्ता

भक्तपुरको ‘बाजा पिदानेगु’मा धिमे बजाउँदै गरेका प्रशिक्षार्थीका हातमा केवल एउटा बाजा छैन—त्यसमा पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक स्मृति पनि छ।
प्रशिक्षण सकियो, तर यात्रा सकिएको छैन। अब उनीहरूले जात्रा, पर्व, सांस्कृतिक कार्यक्रम र सामुदायिक गतिविधिमा आफूले सिकेको बाजा बजाउँदै परम्परालाई व्यवहारमै निरन्तरता दिनुपर्नेछ। निओ फ्युजन बाजा समूहले स्थापना भएयता सयौँलाई प्रशिक्षण दिइसकेको तथ्यले भक्तपुरमा मौलिक बाजाको पुस्तान्तरणका लागि भइरहेका प्रयासलाई देखाउँछ। ५८ प्रशिक्षार्थीको पछिल्लो दीक्षान्त पनि यही अभियानको अर्को कडी बनेको छ।
ँ

धिमेको गहिरो तालसँगै भक्तपुरका गल्लीमा फेरि मौलिक बाजाको आवाज सुनिनु त्यसैले एउटा सांगीतिक कार्यक्रम मात्र होइन—आफ्नो संस्कृति आफैँले सिक्ने, बजाउने र अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने अभियानको निरन्तरता हो।