विष्णुदेवी मन्दिर जीर्णोद्धारमा सावधानी अपनाउन माग, मौलिक स्वरूप जोगाउन सरोकारवालाको आग्रह

काठमाडौं — चन्द्रागिरि नगरपालिका–१५ तीनथाना, सतुङ्गलमा रहेको ऐतिहासिक विष्णुदेवी मन्दिरको जीर्णोद्धार सुरु भएपछि मन्दिरको मौलिक स्वरूप, मूर्ति तथा पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षणलाई लिएर सरोकारवालाले चासो व्यक्त गरेका छन्। धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक महत्व बोकेको मन्दिर जीर्णोद्धारका क्रममा पुरानो संरचना भत्काउँदा आवश्यक सावधानी नअपनाइएको भन्दै सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराइएको हो। विशेषगरी मन्दिरभित्र रहेका मूर्ति तथा अन्य पुराना संरचनामा क्षति पुग्न सक्ने जोखिम रहेकाले जीर्णोद्धारको काम संवेदनशील ढंगले अघि बढाउन आग्रह गरिएको छ। सरोकारवालाका अनुसार पुरानो सम्पदा भत्काउनु सामान्य संरचना हटाउने कामजस्तो नभएकाले प्रत्येक संरचना, काठ, इँटा, कलाकृति तथा मूर्तिको अवस्थाबारे अभिलेख राखेर मात्र काम अघि बढाउन आवश्यक हुन्छ। त्यसका लागि प्राविधिक तथा सम्पदा विज्ञको निगरानीमा जीर्णोद्धार गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।

पुरानै शैलीमा पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने माग
विष्णुदेवी मन्दिरको जीर्णोद्धार गर्दा तयार गरिएको नक्सा तथा डिजाइनअनुसार मन्दिरको पुरानो वास्तुशैली र मौलिक स्वरूप कायम राख्नुपर्नेमा सरोकारवालाले जोड दिएका छन्। ऐतिहासिक सम्पदाको जीर्णोद्धारमा नयाँ संरचना निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै पुरानो शैली, आकार, संरचनागत विशेषता र धार्मिक महत्वसँग जोडिएका पक्षलाई समेत संरक्षण गर्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ। सतुंगलको विष्णुदेवी मन्दिरको संरचना र यहाँको जात्रा परम्पराबारे गरिएको एक अध्ययनमा मन्दिरको पुरानो स्वरूप काठको गजुर, परालको छाना र दुईतले रहेको उल्लेख छ। पछि यसलाई तीनतले बनाउँदै पित्तलको गजुर र छाना राखिएको अध्ययनमा उल्लेख छ। यसले पनि मन्दिरको वर्तमान स्वरूप लामो समयको निर्माण तथा पुनर्निर्माण प्रक्रियाबाट विकसित भएको देखाउँछ। त्यसैले अहिले हुने जीर्णोद्धारमा विगतका संरचनागत विशेषतालाई समेत ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

मूर्ति र सम्पदाको सुरक्षामा विशेष चासो

जीर्णोद्धारका क्रममा मन्दिरभित्र रहेका मूर्ति तथा अन्य सम्पदामा क्षति पुग्न सक्ने विषयलाई सरोकारवालाले विशेष रूपमा उठाएका छन्। मन्दिर केवल पूजा गर्ने स्थान मात्र नभई स्थानीय समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको सम्पदा भएकाले यहाँ रहेका मूर्ति, कलाकृति र पुराना संरचनाको संरक्षणलाई निर्माण कार्यकै महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ। चन्द्रागिरि नगरपालिकाले समेत आफ्नो क्षेत्रका धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदामध्ये विष्णुदेवी मन्दिरलाई महत्वपूर्ण स्थलका रूपमा सूचीकृत गरेको छ। नगरपालिकाको वेबसाइटमा वडा नं १५ स्थित विष्णुदेवी मन्दिरलाई नगर क्षेत्रको धार्मिक सम्पदाका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यसैगरी पछिल्लो समय मन्दिरमा धार्मिक अनुष्ठान तथा कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्। २०८३ जेठमा समेत तीनथानास्थित विष्णुदेवी मन्दिरमा एकमहिने श्री पुरुषोत्तममास माहात्म्य कथा आयोजना गरिएकाे थियो। यसबाट पनि मन्दिर स्थानीय धार्मिक जीवनमा निरन्तर सक्रिय रहेको देखिन्छ।

समिति बनाएर अनुगमन गर्न प्रस्ताव

जीर्णोद्धारको काम सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउन स्थानीयवासी, मन्दिर व्यवस्थापन पक्ष, सम्बन्धित सरकारी निकाय, पुरातत्त्व तथा सम्पदा विज्ञ र अन्य सरोकारवालालाई समेटेर अनुगमन तथा समन्वय समिति गठन गर्नुपर्ने प्रस्तावसमेत अघि सारिएको छ। यस्तो समितिले निर्माण व्यवसायीले स्वीकृत नक्सा र मापदण्डअनुसार काम गरे–नगरेको हेर्नुका साथै जीर्ण संरचना हटाउने क्रममा मूर्ति तथा अन्य सम्पदाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्ने सरोकारवालाको धारणा छ। साथै, कामका क्रममा कुनै पुरानो कलाकृति, अभिलेख वा संरचनागत अवशेष भेटिए त्यसलाई तत्काल सुरक्षित गर्ने र विज्ञको अध्ययनपछि मात्र थप काम अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।

विष्णुदेवी मन्दिरको सांस्कृतिक महत्व
सतुंगलको विष्णुदेवी मन्दिर स्थानीय जात्रा र धार्मिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। अध्ययनअनुसार विष्णुदेवी तहबिल गुठीको व्यवस्थापनमा जात्रा सञ्चालन हुँदै आएको र गुठीको आयस्रोतका रूपमा रहेको जग्गाबाट जात्रा तथा धार्मिक गतिविधि व्यवस्थापन गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख छ। विष्णुदेवीको जात्रा स्थानीय समुदायका लागि महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अवसरका रूपमा रहँदै आएको छ। त्यसैले मन्दिरको भौतिक संरचना संरक्षणसँगै यहाँसँग जोडिएको गुठी, जात्रा, पूजा विधि र अन्य सांस्कृतिक अभ्यासलाई समेत संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

जीर्णोद्धार कि पुनर्निर्माण
सम्पदा संरक्षणमा उठ्ने मूल प्रश्न नै यही हो—पुरानो संरचना हटाएर नयाँ बनाउने कि पुरानै संरचनाको मौलिकता जोगाउँदै आवश्यक भाग मात्र पुनर्स्थापना गर्ने ? सरोकारवालाले विष्णुदेवी मन्दिरको हकमा दोस्रो विकल्पलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार जीर्णोद्धारको उद्देश्य पुरानो सम्पदा मेटाएर नयाँ भवन बनाउनु नभई कमजोर बनेका संरचनालाई सुरक्षित बनाउँदै त्यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउनु हुनुपर्छ। विशेषगरी पुरानो मन्दिरका काठ, कलाकृति, मूर्ति, ढोका, झ्याल तथा अन्य मौलिक सामग्री सम्भव भएसम्म संरक्षण वा पुनःप्रयोग गर्ने र परिवर्तन गर्नैपर्ने अवस्थामा पनि त्यसको अभिलेख राख्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।

ठूलो धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक इतिहास बोकेको विष्णुदेवी मन्दिरको जीर्णोद्धारलाई स्थानीय समुदायले सकारात्मक रूपमा लिएका छन्। तर निर्माणको गति भन्दा सम्पदाको सुरक्षा र मौलिकता जोगाउने विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा उनीहरूको जोड छ। त्यसैले सम्बन्धित निकाय, निर्माण व्यवसायी र मन्दिर व्यवस्थापन पक्षले सरोकारवालाको सुझावलाई समेट्दै प्राविधिक तथा सम्पदा संरक्षणका मापदण्ड पालना गरेर काम अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ। जीर्णोद्धार सम्पन्न हुँदा विष्णुदेवी मन्दिर नयाँजस्तो मात्र होइन, पुरानो इतिहास र मौलिक पहिचानसहित सुरक्षित बनेर आगामी पुस्तालाई हस्तान्तरण हुने अपेक्षा गरिएको छ।