काठमाडौं उपत्यकामा चिसो मौसमसँगै वायु प्रदूषण खतरनाक तहमा पुगेको छ। ‘एयर क्वालिटी इन्डेक्स’ (एक्यूआई) का अनुसार आज काठमाडौंको वायु प्रदूषण स्तर २०५ पुगेको छ, जसले उपत्यकालाई विश्वको पाँचौं प्रदूषित सहरमा सूचीकृत गरेको छ।

विश्वका शीर्ष पाँच प्रदूषित सहर:

1.पाकिस्तानको लाहोर (३४१ एक्यूआई)

2.भारतको कोलकाता (२४८ एक्यूआई)

3.मङ्गोलियाको उलानबाटर (२३८ एक्यूआई)

4.भारतको नयाँ दिल्ली (२२७ एक्यूआई)

5.नेपालको काठमाडौं (२०५ एक्यूआई)

प्रदूषणका कारण:

•चिसो मौसममा हावा जमिनकै सतहमा लामो समय रहनु।

•फोहोर, टायर र दाउरा जलाउने चलन।

•अपर्याप्त हावाको प्रवाह, जसले प्रदूषण फैलिन मद्दत गर्छ।

प्रभाव र खतरा:

वातावरणविद् भुषण तुलाधारका अनुसार चिसो मौसममा प्रदूषणको सम्भावना बढी हुन्छ। डा. धर्मराज उप्रेतीले १५० भन्दा माथिको एक्यूआईलाई अस्वस्थ भनेका छन्, जबकि २०० भन्दा माथि अत्यधिक अस्वस्थ मानिन्छ। यो अवस्था बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, र श्वासप्रश्वास तथा मुटु रोगीका लागि विशेष खतरनाक छ।

सरकारी रणनीति:

काठमाडौं उपत्यकाको वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्ययोजना (२०७६) ले ३०० भन्दा माथिको एक्यूआईलाई विपद् मान्ने व्यवस्था गरेको छ। प्रदूषण नियन्त्रणका लागि फोहोर बाल्ने काम रोक्न, सडक सफाईमा ब्रुमर र भ्याकुम प्रयोग गर्न, तथा नागरिकलाई सतर्कता अपनाउन सार्वजनिक सूचना जारी गर्ने व्यवस्था छ।

राष्ट्रिय वातावरण नीति, २०७६ ले प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि वायु, जल, ध्वनि, र रासायनिक प्रदूषण रोक्न मापदण्ड तयार पार्ने र गुणस्तर मापन केन्द्र स्थापना गर्ने योजना अघि सारेको छ।

सुझाव:

•फोहोर जलाउने कार्य तुरुन्त रोक्नुपर्ने।

•सवारी साधन र औद्योगिक प्रदूषणको नियन्त्रण।

•संवेदनशील समूहले अनिवार्य मास्क प्रयोग र घरभित्रै सुरक्षित रहनु पर्ने।

वायु प्रदूषणले स्वास्थ्य र वातावरण दुवैलाई असर गर्ने भएकाले दीर्घकालीन समाधानका लागि प्रभावकारी कदम आवश्यक देखिन्छ।