काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण–पश्चिम भेगमा अवस्थित चन्द्रागिरि नगरपालिका वडा नं. ५ आज पनि जीवित इतिहास, आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरताको एक महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा उभिएको छ । यहाँ हरेक वर्ष मनाइने कालिका भैरव जात्रा केवल एउटा उत्सव मात्र नभई स्थानीय जनजीवन, धर्मविश्वास र पुरातन कथाहरूको जीवन्त अभिव्यक्ति हो ।

कालिका भैरव जात्रा घोडे जात्राको भोलिपल्ट मनाइन्छ । जसले समयचक्र, तिथि र धार्मिक अनुष्ठानबीचको सूक्ष्म सम्बन्धलाई दर्शाउँछ । तिथिमा आउने हेरफेर, विशेषगरी मलमास जस्ता खगोलीय चक्रका कारण, यस परम्पराले लचिलोपनसहित निरन्तरता पाएको देखिन्छ । जुन प्राचीन हिन्दू–बौद्ध समयगणनाको विशेषता हो । किंवदन्तीअनुसार, नुवाकोट क्षेत्रबाट आएका भैरव—जो हिन्दू धर्ममा शिवको उग्र स्वरूपका रूपमा चिनिन्छन् । यस स्थानमा आइपुग्दा कालिकासँग साक्षात्कार हुन्छ । कालिका, शक्ति स्वरूप देवी र भैरवबीचको मिलन केवल प्रेमकथा नभई शक्ति र शिव, प्रकृति र चेतनाको दार्शनिक एकताको संकेतका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ ।

उनीहरूको एक रातको संगत, त्यसपछि उज्यालोसँगै उत्पन्न भएको लुक्ने बाध्यता र अन्ततः गाउँलेहरूले भैरवलाई देखेर गाउँमै बस्न गरेको आग्रह यी सबै प्रसङ्गहरू केवल लोककथा नभई सामुदायिक स्वीकृति, संरक्षण र देवत्वको स्थानीयकरणका उदाहरण हुन् । भैरवले गाउँमा बस्न स्वीकार गर्नु र वर्षमा एकपटक पूजा गर्ने सर्त राख्नुले देवता र समुदायबीचको परस्पर सम्बन्ध “भक्ति र संरक्षण” लाई प्रस्ट पार्छ ।

यस प्रकारका जात्राहरू प्राचीन ग्रन्थहरूमा वर्णित “देव–संस्कृति” को स्थानीय अभ्यासका रूपमा बुझिन्छन्, जहाँ देवता केवल मन्दिरमा सीमित हुँदैनन्, बरु गाउँ, समुदाय र दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिन्छन् । कालिका–भैरव जात्रा पनि त्यही परम्पराको निरन्तरता हो, जहाँ मिथक, आस्था र सामाजिक एकता एकै सूत्रमा गाँसिएका छन् ।

तर समयसँगै परिवर्तन अपरिहार्य छ । आधुनिकता, बसाइँसराइ र पुस्तान्तरणको प्रभावले यस्ता मौलिक परम्पराहरूमा चुनौती थपिएको छ । विशेषगरी युवा पुस्तामा यस जात्राको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्वबारे गहिरो ज्ञानको अभाव देखिन थालेको छ । यदि यस्ता पर्वहरू केवल ‘पहिले पनि मनाइन्थ्यो’ भन्ने आधारमा मात्र सञ्चालन भइरहे भने भविष्यमा यसको मौलिकता र अस्तित्व दुवै कमजोर हुन सक्ने जोखिम बढ्दो छ ।

यसैले, कालिका भैरव जात्रा जस्ता सांस्कृतिक धरोहरहरूलाई केवल उत्सवका रूपमा होइन, ज्ञान, इतिहास र पहिचानका स्रोतका रूपमा संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता हो । यसको कथा, दर्शन र परम्परालाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजान सकेमा मात्र यस्ता अमूर्त सम्पदाहरू समयको प्रवाहसँगै अमर रहन सक्छन् ।