काठमाडौं – प्रधानमन्त्री बालेन शाहको प्रस्तावित भारत भ्रमणलाई केन्द्रमा राखेर नेपालले लामो समयदेखि उठाउँदै आएको भैरहवा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका लागि थप हवाई प्रवेश मार्ग ९एयर रुट० प्राप्त गर्ने विषयमा नयाँ कूटनीतिक पहल अघि बढेको छ। भारतसँग भैरहवा एयर रुटको अनुमति प्राप्त गर्न नेपालले यसअघि विभिन्न तहमा संवाद गर्दै आए पनि अपेक्षित सहमति हुन सकेको छैन। पछिल्लो समय भने दुवै देशका हवाई उड्डयनसम्बन्धी चासो र प्रस्तावलाई एउटै प्याकेजमा राखेर समाधान खोज्ने प्रयास सुरु भएको छ। यसक्रममा नेपालले भारतको बागडोग्रा विमानस्थलबाट उडान भर्ने तथा त्यहाँ अवतरण गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय विमानका लागि नेपाली आकाश प्रयोग गर्न दिन सकिने संकेत गरेको छ। भारतीय पक्षले राखेको प्रस्तावमा नेपाल सकारात्मक देखिएपछि दुई देशबीच हवाई मार्गसम्बन्धी वार्ताले नयाँ दिशा लिने सम्भावना बढेको छ।
बागडोग्राका लागि नेपाली आकाश प्रयोग गर्न दिन नेपाल सकारात्मक
पूर्वी नेपालको सीमासँग नजिक रहेको भारतको पश्चिम बंगालस्थित बागडोग्रा विमानस्थलबाट हुने अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि नेपाली हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्न दिन नेपालले प्रारम्भिक सहमतिको संकेत दिएको छ।दुई दिनअघि नयाँ दिल्लीमा नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणका महानिर्देशक मुकेश डंगोलसहितको सरकारी टोलीले भारतीय पक्षसँग यस विषयमा आवश्यक गृहकार्य गरेको थियो। छलफलका क्रममा नेपाली पक्षले भैरहवा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका लागि थप हवाई प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउनुपर्ने पुरानो माग दोहोर्याएको थियो। त्यसको प्रत्युत्तरमा भारतीय पक्षले बागडोग्रा र रक्सौल क्षेत्रबाट हुने उडानका लागि नेपाली आकाश प्रयोग गर्न पाउनुपर्ने प्रस्ताव अघि सारेको थियो। भारतीय प्रस्तावबारे छलफलपछि नेपालले तत्कालका लागि बागडोग्रासम्बन्धी प्रस्तावमा सकारात्मक हुन सकिने संकेत दिएको सरकारी स्रोतले जनाएको छ। रक्सौलका विषयमा भने थप अध्ययन आवश्यक पर्ने जवाफ नेपाली पक्षले दिएको छ। सरकारी स्रोतलाई उद्धृत गर्दै सार्वजनिक भएको विवरणअनुसार नेपाली पक्षले बागडोग्राका लागि आफूहरू सकारात्मक रहेको तर रक्सौलको विषयमा निर्णय गर्न केही समय लाग्ने जानकारी भारतीय पक्षलाई गराएको छ। यसले नेपाल र भारतबीच हवाई मार्गसम्बन्धी सहमति एउटै विषयमा सीमित नभई पारस्परिक लाभ र सहकार्यका आधारमा अघि बढ्न सक्ने संकेत गरेको छ।



भैरहवा एयर रुट नेपालको मुख्य प्राथमिकता
नेपालका लागि भैरहवा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रभावकारी सञ्चालन र अन्तर्राष्ट्रिय उडान विस्तार अहिले पनि प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेको छ। गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण सम्पन्न भएर सञ्चालनमा आए पनि अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि आवश्यक सहज हवाई प्रवेश मार्गको अभावले यसको व्यावसायिक सम्भावना पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन। विशेषगरी पश्चिम दिशाबाट आउने अन्तर्राष्ट्रिय विमानका लागि सहज प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउन भारतको सहमति आवश्यक छ। भैरहवा हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था बनेमा पश्चिम नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्रबीचको हवाई सम्पर्क विस्तार हुन सक्छ। यसबाट विमानस्थलको उपयोगिता बढ्नुका साथै पर्यटन, व्यापार र आर्थिक गतिविधिमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालले लामो समयदेखि महेन्द्रनगर क्षेत्र हुँदै आउने हवाई प्रवेश मार्गलाई सहज बनाउन भारतसँग आग्रह गर्दै आएको छ। तर उडानको उचाइ, हवाई सुरक्षा र प्राविधिक व्यवस्थापनसम्बन्धी विषयमा दुई देशबीच सहमति जुट्न सकेको छैन।
भारतको प्रस्तावमा बागडोग्रा र रक्सौल किन महत्त्वपूर्ण ?
भारतले बागडोग्रा र रक्सौल क्षेत्रबाट हुने अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि नेपाली हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्न पाउनुपर्ने प्रस्ताव राखेको छ। बागडोग्रा भारतको पूर्वी क्षेत्रमा रहेको महत्त्वपूर्ण विमानस्थल हो। भुटान र नेपालको पूर्वी क्षेत्रसँग यसको भौगोलिक निकटता छ। यस विमानस्थलबाट हुने केही अन्तर्राष्ट्रिय उडानलाई नेपाली आकाश हुँदै सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावनाबारे भारतीय पक्षले चासो देखाएको हो। नेपालका लागि पनि बागडोग्रासम्बन्धी प्रस्ताव तुलनात्मक रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकिने विषयका रूपमा हेरिएको छ। सरकारी स्रोतका अनुसार एसिया प्रशान्त क्षेत्रतर्फ जाने केही विमान बागडोग्रा हुँदै उडान सञ्चालन गर्न सक्ने र त्यस्ता उडानको संख्या धेरै नहुने भएकाले यससम्बन्धी अनुमति दिन सकिने प्रारम्भिक आकलन गरिएको छ। तर रक्सौलको विषयमा भने नेपालले थप प्राविधिक र रणनीतिक अध्ययन आवश्यक ठानेको छ। नेपालले कुनै पनि हवाई मार्ग उपलब्ध गराउँदा त्यसबाट आफ्नो हवाई सुरक्षामा पर्ने प्रभाव, उडानको चाप, हवाई क्षेत्रको व्यवस्थापन र राष्ट्रिय हितलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
पोखरा विमानस्थलको विषय पनि छलफलको सम्भावित एजेन्डा
नेपाल र भारतबीचको हवाई मार्गसम्बन्धी छलफलमा पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको विषय पनि महत्त्वपूर्ण छ। पोखरा विमानस्थल सञ्चालनमा आए पनि अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि आवश्यक हवाई मार्गसम्बन्धी विषय पूर्ण रूपमा समाधान भएको छैन। भारतीय पक्षले पोखरा विमानस्थलका लागि अहिलेसम्म स्पष्ट जवाफ नदिएको सरकारी स्रोतको भनाइ छ। यद्यपि भैरहवा–पोखरा द्रुतमार्ग निर्माण तथा पोखराबाट मुक्तिनाथसम्मको यात्रा सहज बनाउने विषयसँग जोडेर पनि दुई देशबीच सहकार्यका सम्भावना खोज्न सकिने देखिएको छ। विशेषगरी भारतीय पर्यटकलाई नेपालका धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यसम्म सहज रूपमा ल्याउन हवाई र सडक यातायातको एकीकृत योजना उपयोगी हुन सक्छ। पोखरा, मुक्तिनाथ, लुम्बिनी र जनकपुरजस्ता गन्तव्यलाई जोडेर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सके नेपालले भारतीय पर्यटकबाट प्राप्त गर्न सक्ने आर्थिक लाभसमेत बढ्न सक्छ।
भारतीय पर्यटक ल्याउन बुद्ध एयरसँग छलफल
भारतीय पक्षले नेपाली आकाश प्रयोग गर्न पाउने विषयसँगै नेपालभित्रको हवाई सम्पर्क विस्तार गर्ने विषय पनि उठाएको छ। यसै सन्दर्भमा भारतीय पक्षको आग्रहअनुसार जनकपुर र भैरहवाका आन्तरिक उडान सञ्चालनका विषयमा पर्यटन मन्त्रालयले बुद्ध एयरसँग छलफल गरेको बताइएको छ। भारतीय पर्यटकलाई नेपालका विभिन्न गन्तव्यसम्म पुर्याउन नेपाली आन्तरिक वायुसेवा कम्पनीले भूमिका खेल्न सक्ने विषयमा छलफल भएको हो। बुद्ध एयरले पनि भारतीय पर्यटकलाई नेपाली बजारमा ल्याउने तथा आन्तरिक हवाई सम्पर्क विस्तार गर्ने प्रक्रियामा सहयोग गर्न सक्ने संकेत दिएको बताइएको छ। यस प्रकारको सहकार्यले भारतबाट नेपाल आउने पर्यटकलाई काठमाडौंमा मात्र सीमित नराखी अन्य पर्यटकीय सहरसम्म पुर्याउन सहयोग गर्न सक्छ।
विशेषगरी जनकपुरको धार्मिक पर्यटन, लुम्बिनीको बौद्ध पर्यटन र पोखरा तथा मुक्तिनाथको प्राकृतिक एवं धार्मिक पर्यटनलाई एउटै पर्यटन सञ्जालमा जोड्न सकिने सम्भावना छ।
हवाई सुरक्षाको विषयमा नेपालको चासो
भारतले नेपाललाई हवाई मार्ग उपलब्ध गराउन नसक्नुको प्रमुख कारणमध्ये हवाई सुरक्षा र उडानको उचाइसम्बन्धी विषयलाई अघि सार्दै आएको छ। यसअघि महेन्द्रनगर हुँदै नेपाल प्रवेश गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय विमानले ३९ हजार फिटभन्दा माथिको उचाइ कायम गर्नुपर्ने विषय उठेको थियो। तर नेपाली पक्षका अनुसार व्यावहारिक रूपमा टर्किस र पाकिस्तानी एयरलाइन्सबाहेक अन्य धेरै अन्तर्राष्ट्रिय विमानले सामान्यतया २९ हजारदेखि ३५ हजार फिटसम्मको उचाइमा उडान गरिरहेका हुन्छन्। यही प्राविधिक अवस्थालाई आधार बनाएर भारतीय पक्षले सुरक्षा चुनौती देखाउने गरेको नेपाली अधिकारीहरूको बुझाइ छ। नेपालको चासो भने हिमाली क्षेत्रको नजिकबाट हुने अत्यधिक हवाई आवागमनलाई व्यवस्थित गर्नु र अन्तर्राष्ट्रिय उडानलाई सुरक्षित दूरी तथा उचाइमा सञ्चालन गराउनु हो। नेपालले भारतीय विमानलाई आफ्नो आकाश प्रयोग गर्न दिने विषयमा सहमति खोज्दा भारतले पनि नेपाली हिमाली क्षेत्रको छेउबाट हुने अन्तर्राष्ट्रिय उडान व्यवस्थापनमा सहयोग गर्नुपर्ने नेपालको धारणा छ। यसले हवाई मार्गसम्बन्धी वार्ता केवल विमानस्थल सञ्चालनको विषय नभई दुवै देशको हवाई सुरक्षा र उड्डयन व्यवस्थापनसँग पनि जोडिएको देखाउँछ।
प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणमा सहमति जुटाउने प्रयास
पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री गनेश पौडेल भारत भ्रमणमा गएपछि यस विषयमा थप छलफल हुने सम्भावना छ। त्यसपछि प्रधानमन्त्री बालेन शाहको प्रस्तावित नयाँ दिल्ली भ्रमणका क्रममा हवाई मार्गसम्बन्धी विषयलाई उच्च राजनीतिक तहमा उठाउने तयारी भइरहेको बताइएको छ। नेपालले लामो समयदेखि उठाउँदै आएको भैरहवा एयर रुटको मागलाई यसपटक भारतका आफ्नै हवाई क्षेत्रसम्बन्धी चासोसँग जोडेर सहमति खोज्ने रणनीति अपनाएको देखिन्छ। दुवै पक्षका प्रस्तावलाई एउटै प्याकेजमा राखेर सहमति खोज्दा नेपालले बागडोग्राका लागि नेपाली आकाश प्रयोग गर्न अनुमति दिन सक्ने र त्यसको बदलामा भैरहवा तथा पोखराका लागि आवश्यक हवाई मार्गसम्बन्धी सहमति प्राप्त गर्न प्रयास गर्ने सम्भावना छ। यद्यपि यस विषयमा औपचारिक सहमति भइसकेको छैन। प्राविधिक अध्ययन, हवाई सुरक्षा, उडान व्यवस्थापन र दुई देशबीचको कूटनीतिक समझदारीका आधारमा अन्तिम निर्णय हुने देखिन्छ।
नेपालको आर्थिक र रणनीतिक हितसँग जोडिएको विषय
नेपालले बागडोग्रा र रक्सौलका लागि आफ्नो आकाश प्रयोग गर्न दिने विषयलाई केवल छिमेकी देशलाई हवाई सुविधा उपलब्ध गराउने निर्णयका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यससँग नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको सञ्चालन, पर्यटन प्रवर्द्धन, हवाई यातायातको विस्तार र क्षेत्रीय सम्पर्क सञ्जालको विकास प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। यदि भारतले भैरहवा र पोखराका लागि आवश्यक हवाई प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउने विषयमा सकारात्मक निर्णय गर्छ भने नेपालका दुई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको व्यावसायिक सम्भावना विस्तार हुन सक्छ। त्यसबाट लुम्बिनी आउने अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको संख्या बढाउन, भारतीय धार्मिक पर्यटकलाई जनकपुर र मुक्तिनाथसम्म पुर्याउन तथा पश्चिम नेपालमा आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। तर नेपालले आफ्नो आकाश प्रयोग गर्न दिने सहमतिमा स्पष्ट सर्त, उडान संख्या, उचाइ, सुरक्षा मापदण्ड र पारस्परिक लाभ सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुनेछ।
अन्ततः प्रधानमन्त्री बालेन शाहको प्रस्तावित भारत भ्रमणमा हवाई मार्गसम्बन्धी विषयले कस्तो निष्कर्ष पाउँछ भन्ने कुराले भैरहवा र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको भविष्यमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालले आफ्नो हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्न दिने प्रस्तावलाई भैरहवा एयर रुट प्राप्त गर्ने कूटनीतिक अवसरका रूपमा अघि बढाएको छ। अब भारतले पनि नेपालको पुरानो मागलाई कति सकारात्मक रूपमा सम्बोधन गर्छ भन्ने विषय नै यस वार्ताको मुख्य परीक्षा हुनेछ।



