काठमाडौं — “पानी त बाँडेर खाने चिज हो, हैन र ? हामी सतुंगलवासीले पानी खान पाएको खोइ ?” सामाजिक सञ्जालमा सतुंगलका एक स्थानीयवासीले उठाएको यो प्रश्न अहिले एउटा टोलको गुनासोभन्दा माथि पुगेको छ। तीव्र रूपमा सहरीकरण भइरहेको चन्द्रागिरि नगरपालिका–११ सतुंगलमा खानेपानीको समस्या पुरानै भए पनि यसको स्थायी समाधान अझै स्थानीयवासीको प्रतीक्षामै छ। स्थानीयवासीले नगरपालिकालाई प्रश्न गर्दै आफूहरूले तिर्ने कर तथा शुल्कबाट विभिन्न विकासका काम गर्न सकिने तर दैनिक जीवनको आधारभूत आवश्यकता खानेपानीका लागि भने अझै समस्या भोग्नुपरेको गुनासो गरेका छन्। उनीहरूले नगरप्रमुख घनश्याम गिरीसहित जनप्रतिनिधिको ध्यानाकर्षण गराउँदै सतुंगलमा पर्याप्त र नियमित खानेपानीको व्यवस्था गर्न माग गरेका छन्।

कतिपय स्थानीयवासीले त खानेपानीलगायत आधारभूत समस्या समाधान नभए सतुंगललाई छुट्टै नगर घोषणा गर्नुपर्ने मागसमेत उठाएका छन्। तर यो माग हाल स्थानीय असन्तुष्टिका रूपमा उठेको विषय हो। प्रशासनिक रूपमा भने सतुंगल छुट्टै नगरपालिका होइन। चन्द्रागिरि नगरपालिकाको आधिकारिक विवरणअनुसार साविक सतुंगल गाविसका क्षेत्र अहिले चन्द्रागिरि नगरपालिकाका वडा नं १० र ११ मा पर्छन्। वडा नं ११ को आधिकारिक परिचयमै यस क्षेत्रलाई सतुंगलका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

समस्या अहिलेको मात्रै होइन
सतुंगल र आसपासका क्षेत्रमा खानेपानीको समस्या नयाँ होइन भन्ने तथ्य विगतका घटनाले पनि देखाउँछन्। २०७९-८० को सुख्खायाममा चन्द्रागिरिका विभिन्न क्षेत्रमा पानीको अभाव चर्किएपछि स्थानीयवासी खाली गाग्री लिएर नगरपालिका कार्यालय पुगेका थिए। २०७९ चैत २०८० वैशाखतिर चन्द्रागिरि–१२ का स्थानीयले पानीको चरम अभाव भएपछि नगरपालिकाको कार्यालयमा रित्तो गाग्री राखेर प्रदर्शन गरेका थिए। त्यसबेला नगरपालिकाका तत्कालीन प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत कृष्णप्रसाद खड्गीले वडामा खनिएका दुईवटा बोरिङबाट पानी नआएपछि समस्या बढेको बताएका थिए। नगरपालिकाले अर्को बोरिङ खन्ने र पानी वितरणको प्रक्रिया अघि बढाएको जनाएको थियो। चन्द्रागिरिमा खानेपानीको संकट कुनै एक वर्ष वा एकपटकको समस्या मात्र होइन। स्थानीय स्रोतको सीमितता, बस्ती विस्तार र बढ्दो जनसंख्याका बीच खानेपानीको मागअनुसार पूर्वाधार विस्तार हुन नसक्दा समस्या दोहोरिँदै आएको देखिन्छ।

नगरपालिकाले दीर्घकालीन आयोजना पनि अघि सारेको थियो

चन्द्रागिरि नगरपालिकाले भने खानेपानीको समस्या समाधानका लागि दीर्घकालीन योजनाको पहल गरेको देखिन्छ। २०७९ सालमै चन्द्रागिरिमा एक अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लागतको बृहत् खानेपानी तथा सरसफाइ आयोजना स्वीकृत भएको समाचार सार्वजनिक भएको थियो। उक्त आयोजना चन्द्रागिरि–१२ र १४ बाट सुरु गरी वडा नं ११, १३ र १५ मा समेत सञ्चालन गर्ने योजना रहेको जनाइएको थियो। एसियाली विकास बैंकको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा खानेपानी मन्त्रालय तथा खानेपानी तथा ढल व्यवस्थापन विभागमार्फत आयोजना अघि बढाउने तयारी गरिएको थियो। त्यतिबेला नगरप्रमुख घनश्याम गिरीले आयोजना द्रुत रूपमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक नीतिगत काम अघि बढाइएको बताएका थिए।

वडा नं. ११ सतुंगलमै नगरपालिकाले खानेपानी तथा सरसफाइसम्बन्धी विभिन्न योजनाका लागि बजेटसमेत विनियोजन गरेको देखिन्छ। नगरपालिकाको बजेट विवरणमा वडा नं. ११ अन्तर्गत खानेपानी मर्मत तथा सुधारका लागि बजेट छुट्याइएको उल्लेख छ। तर स्थानीयको प्रश्न यहीँनेर छ—आयोजना, बजेट र योजना भए पनि धारामा नियमित पानी किन आउँदैन ?

खानेपानी व्यवस्थापनको कानुनी जिम्मेवारी पनि नगरपालिकाकै

चन्द्रागिरि नगरपालिकाले खानेपानी व्यवस्थापनका लागि छुट्टै कानुनी व्यवस्था पनि गरेको छ। नगरपालिकाले २०८० मा ‘चन्द्रागिरि एकीकृत खानेपानी तथा सरसफाइ व्यवस्थापन ऐन’ जारी गरेको छ। स्थानीय तहको जिम्मेवारीभित्र खानेपानीसम्बन्धी नीति, योजना, सेवा व्यवस्थापन, महसुल निर्धारण तथा पानीका मुहान संरक्षणजस्ता विषय पर्छन्। त्यसैले सतुंगलवासीको गुनासो केवल पानीको स्रोत नभएको विषयमा मात्र सीमित छैनस स्थानीय सरकारको योजना, बजेट, वितरण प्रणाली र कार्यान्वयनको प्रभावकारितासँग पनि जोडिएको छ।

पानीको उपलब्धतासँगै गुणस्तरको प्रश्न
सतुंगलमा पानीको समस्या उठिरहेका बेला चन्द्रागिरिको खानेपानीसम्बन्धी अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि सार्वजनिक भएको छ— पानीको गुणस्तर। जनस्वास्थ्य कार्यालय काठमाडौंले हालै काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न स्थानीय तहबाट संकलन गरेको खानेपानीको नमुना परीक्षण गर्दा चन्द्रागिरिसहितका क्षेत्रमा कोलिफर्म तथा ई.कोलाईजस्ता स्वास्थ्यका लागि हानिकारक सूक्ष्मजीव भेटिएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको थियो। चन्द्रागिरि, कीर्तिपुर, दक्षिणकाली, गोकर्णेश्वर र काठमाडौं महानगरपालिकाबाट संकलन गरिएका नमुनामा यस्तो समस्या देखिएको जनस्वास्थ्य कार्यालयका अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै कान्तिपुरले समाचार प्रकाशित गरेको थियो।

त्यसपछि प्रकाशित अर्को रिपोर्टमा समेत परीक्षण गरिएका सबै नमुनामा फिकल कोलिफर्म र ई.कोलाई भेटिएको उल्लेख छ। पानीमा यस्ता जीवाणु भेटिनुले वितरण गरिएको पानीमा ढल वा दिसाजन्य प्रदूषणको जोखिम देखाउने अधिकारीहरूले बताएका छन्। तर यसलाई सतुंगलका हरेक धाराको पानी दूषित छ भन्ने अर्थमा लिन मिल्दैन। सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध परीक्षणले चन्द्रागिरिबाट संकलित नमुनामा समस्या देखाएको हो। त्यसैले सतुंगलमा आउने पानीको अवस्था छुट्टै परीक्षण गरेर मात्र निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।

अब नगरपालिकाले जवाफ दिनुपर्ने प्रश्न
सतुंगलमा खानेपानीको समस्या समाधानका लागि विगतमा बोरिङ, आयोजना र बजेटका कुरा आएका छन्। एक अर्बभन्दा बढी लागतको बृहत् खानेपानी आयोजना अघि बढाउने योजना पनि सार्वजनिक भइसकेको छ। नगरपालिकासँग खानेपानी व्यवस्थापनसम्बन्धी आफ्नै कानुनसमेत छ। तर स्थानीयवासीको दैनिक जीवनमा त्यसको परिणाम कति देखियो भन्ने प्रश्न भने अझै बाँकी छ।

अब नगरपालिकाले सार्वजनिक रूपमा केही आधारभूत प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने देखिन्छ—

सतुंगलको वर्तमान खानेपानी माग कति हो ?
नियमित रूपमा कति पानी आपूर्ति भइरहेको छ ?
बृहत् खानेपानी आयोजना अहिले कुन चरणमा छ ?
वडा नं. ११ का लागि छुट्याइएको खानेपानी बजेटमध्ये कति खर्च भयो ?
वैकल्पिक रूपमा ट्यांकर वा अन्य स्रोतबाट पानी उपलब्ध गराउनुपरेको छ भने त्यसको अवस्था के छ ?
सतुंगलमा वितरण हुने पानीको पछिल्लो गुणस्तर परीक्षण कहिले गरिएको हो ?
दीर्घकालीन रूपमा सबै घरधुरीमा नियमित पानी पुर्‍याउने योजना र समयसीमा के हो ?
यी प्रश्नको स्पष्ट जवाफ आएपछि मात्रै सतुंगलको पानी समस्या स्रोतको अभाव हो कि व्यवस्थापनको कमजोरी, पूर्वाधारको कमी हो कि बढ्दो मागअनुसार योजना विस्तार हुन नसकेको हो भन्ने विषयमा ठोस निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।